MIEJSCA NIEZWYKŁE – KNYSZYN ZAMEK

Powstał, by karmić samego króla, potem był we władaniu największych polskich rodów. W koleje jego losu wpisani są włoscy patrycjusze, narodowy wieszcz i Polskie Linie Lotnicze Lot. Nie jest ani miastem, ani wsią. Na pewno nie jest też zwykłym miejscem.

Knyszyn Zamek to jedna z najstarszych miejscowości na terenie gminy Knyszyn. Nie znamy okresu, kiedy został założony, ale jego rozwój jest ściśle związany z funkcjonowaniem dworu królewskiego w Knyszynie.

Dwór królewski potrzebował zaplecza gospodarczego. Początkowo istniało ono przy dworze. Jednak z czasem, wobec dużych potrzeb dworu królewskiego, zdecydowano się przenieść je w miejsce obecnego Knyszyna Zamku. Dokonał tego Piotr Chwalczewski, drugi starosta knyszyński i twórca jego potęgi. Stało się to prawdopodobnie w latach 1555-1560. Powstał w ten sposób folwark knyszyński – dzisiejszy Knyszyn Zamek. Jego ośrodek składał się z czterech części składowych:

mieszkalnej, w skład której wchodził dwór starościński, dom ekonoma i domy służby dworskiej;
ozdobnej, którą stanowił ośmiomorgowy ogród;
gospodarczej, stanowiącej najważniejszą część, w której znajdowały się stodoły, obory chlewnie, kurniki, spichlerze, stajnie, wozownie. Szczególnie ważne były obszerne budynki hodowlane, w których w 1564 roku hodowano 188 krów, 196 owiec, 33 kozy i 130 świń.
gospodarczej związanej z wodą, w której znajdowały się trzy baseny sadzawek.

Widać je na planie folwarku knyszyńskiego z 1862 roku.

Plan folwarku z 1862 roku

Taki układ przestrzenny przetrwał aż do drugiej wojny światowej, podczas której został w znacznej mierze zdewastowany.

Istnienie Knyszyna Zamku było ściśle związane ze Starostwem Knyszyńskim. Powstało ono z dóbr podarowanych w 1528 roku małoletniemu Zygmuntowi Augustowi przez biskupa żmudzkiego Mikołaja Radziwiłła. Starostwo Knyszyńskie po połączeniu ze Starostwem Goniądzkim było jednym z najbogatszych w Rzeczypospolitej Obojgu Narodów. Dobra starostwa rozciągały się od Dobrzyniewa do Goniądza i obejmowały 52 wsie oraz lasy Puszczy Knyszyńskiej. Siedziba starostwa do potopu szwedzkiego mieściła się w dworze królewskim. Po jego zniszczeniu w czasie działań wojennych folwark knyszyński stał się główną siedzibą starostwa.

Najbardziej znanym starostą knyszyńskim w XVI wieku był hetman wielki koronny Jan Zamoyski. W latach 1663-1676 użytkownikami Starostwa Knyszyńskiego była włoska rodzina Orsettich, która otrzymała je jako zastaw za pożyczkę udzieloną Rzeczypospolitej. W 1676 roku wojewoda chełmiński Jan Gniński wykupił je od Orsettich. Od Sejmu Rzeczypospolitej uzyskał prawo użytkowania tych dóbr ośmiu pokoleniom jego następców, zarówno po mieczu, jak i kądzieli. Po tym okresie miały wrócić do państwa. Rodzina Gnińskich wybudowała w końcu XVII wieku w knyszyńskim folwarku pałac. Został on zniszczony podczas wojen toczonych w XVIII wieku. Według profesora Józefa Maroszka ruiny tego pałacu znajdują się na rysunku Napoleona Ordy z 1876 roku. W potocznej opinii rysunek przedstawia legendarną studnię Giżanki, w której miały być ukryte skarby zrabowane w dworze królewskim po śmierci w 1572 króla Zygmunta Augusta.

Studnia Giżanki na rysunku Napoleona Ordy z 1876 roku

W 1803 roku użytkownikiem Starostwa Knyszyńskiego stał się Wincenty Krasiński. Po pokoju tylżyckim Obwód Białostocki został przejęty z rąk Prusaków przez Rosjan. Skonfiskowali oni dobra starostwa. Dzięki staraniom Wincentego Krasińskiego w 1828 roku zostały one zwrócone. Jednocześnie otrzymały nazwę Dobra Lenne Knyszyn-Goniądz. Potomkowie Krasińskiego byli użytkownikami dóbr aż do drugiej wojny światowej, m.in. w latach 1849-1859 użytkował je Zygmunt Krasiński, jeden z wieszczów epoki romantyzmu.

W XIX wieku w wyniku konfiskat oraz uwłaszczeniu chłopów po powstaniu styczniowym powierzchnia dóbr uległa zmniejszeniu do około 4500 hektarów. W drugiej połowie XIX wieku w miejscowości powstało kilka charakterystycznych obiektów. Od strony południowo-wschodniej wybudowano ponad 150 hektarowy kompleks stawów, które noszą nazwy Błękitna Toń i Zygmunt. W Knyszynie Zamku wzniesiono duży browar, zameczek oraz dworek modrzewiowy.

Zameczek

Dworek modrzewiowy

Browar

W okresie pierwszej wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku znaczna część budynków, w tym browar i dworek modrzewiowy zostały zniszczone. W okresie międzywojennym cechą charakterystyczną miejscowości były ruiny browaru. Po pierwszej wojnie światowej została wybudowana bardzo wysoka wieża, w której mieściła się administracja dóbr.

Ruiny browaru

Dożynki w ruinach browaru

Wieża

W 1903 roku administratorem dóbr został i był nim aż do śmierci w kwietniu 1939 roku Jan Waśniewski. Był on żonaty z Pauliną ze Skowrońskich, z którą miał dziesięcioro dzieci: siedmiu synów i trzy córki.

Jan Waśniewski

Rodzina Waśniewskich, pierwsza od lewej Paulina Waśniewska, pierwszy od prawej Jan Waśniewski

Najstarszy, zmarły w 1938 roku syn Tadeusz

Córki: Janeczka, Zosia, Wandzia

Synowie: Józef, Jeremi, Adam, Leszek, Adam, Szymon. Zdjęcie wykonane po pogrzebie Jana Waśniewskiego

Rodzina Waśniewskich została ciężko doświadczona w czasie drugiej wojny światowej. Józef zmarł w 1941 roku na gruźlicę. Jeremiego i Adama zamordowali hitlerowcy za udział w konspiracji. Szymon został zesłany do Oświęcimia, przeżył obóz, ale wyszedł ze zrujnowanym zdrowiem i zmarł w 1952 roku w wieku 33 lat.

W 1918 roku kierownikiem rybołówstwa w majątku Knyszyn (tak potocznie w latach trzydziestych nazywano folwark knyszyński) został Henryk Jakacki. Był doskonałym fachowcem. Zarządzał knyszyńskim rybołówstwem aż do drugiej wojny światowej. Po śmierci Jana Waśniewskiego został ostatnim administratorem dóbr. Bardzo dużo udzielał się społecznie. Był jednym z założycieli i pierwszym prezesem powstałego zaraz po pierwszej wojnie światowej w Knyszynie Kółka Rolniczego. Prezesował również knyszyńskiej Kasie Stefczyka przez cały okres jej istnienia.

Henryk Jakacki z córką Zofią

Rodzina Jakackich

Knyszyńscy Żydzi pracujący w czasie okupacji w majątku przy zakładaniu inspektów. „Nadzorują” ich Adam Jakacki i Zofia Jakacka.

Przed wojną ostatnim użytkownikiem dóbr w ósmym pokoleniu był Karol Roger Raczyński. Najcenniejszą ich część: z rybołówstwem, folwarkiem knyszyńskim i lasami wydzierżawił bliskim kuzynom, rodzeństwu Janowi Tyszkiewiczowi i Zofii z Tyszkiewiczów Czartoryskiej.

Karol Roger Raczyński

Jan Tyszkiewicz

Zofia z Tyszkiewiczów Czartoryska

W czasie drugiej wojny światowej majątkiem najpierw administrowali Sowieci,
a później Niemcy. Niemcy poczynili w nim duże inwestycje. Wybudowali obszerną oborę, chlewnię, zmeliorowali grunty, wyłożyli kostką istniejącą do dzisiaj drogę oraz uporządkowali staw czechowski. Jednak wycofując się w 1944 roku spalili wszystkie budynki gospodarcze.

Po wojnie majątkiem do 1948 roku administrował PLL LOT. Następnym użytkownikiem było Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1952 wydzielono z niego Państwowe Gospodarstwo Rybackie. W 1994 roku na bazie majątku Państwowego Gospodarstwa Rolnego została utworzona jednoosobowa spółka Skarbu Państwa „Hodowla Zarodowa Zwierząt Knyszyn”, natomiast Gospodarstwo Rybackie zostało sprywatyzowane. W 2016 roku Hodowla Zarodowa Zwierząt została przejęta przez Ośrodek Hodowli zarodowej Garzyn.

Pracownicy PGR Knyszyn. W środku Zofia Waśniewska, córka Jana Waśniewskiego, która do 1956 roku pracowała w gospodarstwie jako księgowa. Zdjęcie z końca lat czterdziestych XX w.

Pierwszy ciągnik w gospodarstwie. Na pierwszym planie Zofia Waśniewska.

Na lewo od niej Wiktor Czerewacz – dyrektor Zespołu PGR Knyszyn

Ciekawostką jest fakt, że do 1996 roku miejscowość nie miała ustalonej nazwy urzędowej. Na przestrzeni wieków używano następujących nazw:

w XVI wieku dwór Krypna, dwór knyszyński, folwark knyszyński, dworzec i folwark knyszyński pod miastem przy siole Krypnie.
w XVII wieku folwark knyszyński przy mieście Knyszynie, dwór knyszyński w polu, dwór przy folwarku knyszyński.

Od połowy XVII wieku zaczęto używać nazwy Zamek Knyszyński lub Knyszyn Zamek. Nazwa ta była używana do lat trzydziestych XX wieku. W latach trzydziestych używano nazwy Majątek Knyszyn. Po wojnie miejscowość nosiła nazwę PGR Knyszyn. Dopiero w 1996 roku została nadana urzędowa nazwa Knyszyn Zamek.

Knyszyn Zamek nie jest wsią, bo nie ma w nim rolników. Nie jest także miastem. Należy do dość rzadkiej kategorii miejscowości, jest osadą.